Ik hoop dat ik Covid-19 nog even als aanleiding mag gebruiken. Al vrij snel na het begin van de pandemie werd opgeroepen om ervan te leren. Zo verkondigde Hugo de Jonge op 1 september 2020 in de kamerbrief Lessons Learned van 28 pagina’s wat er zou moeten gebeuren om een tweede golf op te vangen en liefst te voorkomen. Geadviseerd door honderd experts uit een breed scala van disciplines. Nu moet ik oppassen dat ik me niet te veel erger aan het gebruik van Engelse termen, omdat ik er dan bij voorbaat al niks van opsteek. Het betrekkingsniveau, ook als ik lessons moet learnen, is voor mij belangrijk.

Leren, zeker collectief leren, is een interessant en best ingewikkeld verschijnsel. Ik denk aan Kolb, Nonaka en Takeuchi, Argyris en Schön. André Wierdsma spreekt, mede geïnspireerd op de laatste twee, over verschillende niveaus of ordes van leren en veranderen. Enkelslag leren gaat over het veranderen van regels en handelen. Dubbelslag leren gaat over de achterliggende inzichten. Drieslag leren zit ook op niveau van principes. Die laatste twee gaan dus over het veranderen van de ‘mentale kaart’ en dat gaat altijd gepaard met een vorm van wrijving. Ook omdat mensen ook nog eens anders doen dan ze zélf denken.

Bij een crisis zouden eigenlijk al deze drie niveaus van leren aandacht moeten krijgen. Maar aandacht kost wat, tijd bijvoorbeeld. De Covid-crisis leidt tot veel hectiek, stress, haast, tegenstellingen en conflicten. En de samenleving eist snel handelen, duidelijkheid en oplossingen. Met snelle oplossingen komen leren en veranderen niet gemakkelijk op een ander niveau dan dat van enkelslag leren. En elke crisis heeft complexiteit in zich. Iedereen die zich met ouderenzorg en ouderengeneeskunde bezighoudt, ervaart dat snelle gemakkelijke oplossingen bij hoge complexiteit niet bestaan. Maar weet ook dat die vaak wel verwacht worden.

Op dit moment ben ik na drie jaar zwoegen een master aan het afronden. Begeleidingskunde zegt mogelijk niet zoveel. Irritant genoeg geeft de alweer Engelse naam Human and Organizational Behavior vaak meer herkenning. Al reflecterend op wat ik in de afgelopen jaren geleerd heb, zegt mijn ratio me dat ik me suf heb geleerd. Maar herkent mijn gevoel niet heel enthousiast dat ik veel meer weet en kan. Ik moet aan de filosoof Socrates denken aan wie de woorden ‘Het enige wat ik weet, is dat ik niets weet’ worden toegeschreven. Wat milder geformuleerd zie je ook vaak ‘Hoe meer ik leer, hoe minder ik weet’. Ik hoop en ervaar dat er toch wel behoorlijk wat (on)bewuste bekwaamheid is. Want ik ben me wel bewust dat ik heb geleerd anders met complexiteit om te gaan, deze te erkennen. En daarbij te accepteren dat ikzelf en degenen die ik begeleid het niet altijd kunnen of hoeven te weten.

Met de acceptatie dat je niet alles direct hoeft op te lossen en het nemen van ruimte voor het definiëren van het probleem in zijn ingewikkelde context, dienen de oplossingen zich soms zelfs gemakkelijker aan. Zijn we in staat de waan van de dag te weerstaan en ruimte en tijd te nemen voor het verkrijgen van inzicht? Voor dubbel- en drieslagleren? Voor vertraging om uiteindelijk te kunnen versnellen? En anderen daarin mee te nemen? Als we klein beginnen met eigen casuïstiek die dicht bij ons ligt, denk ik dat dat mogelijk is.

Column door: P.E. le Rütte (Pieter),  begeleidingskundige/adviseur bij ZBVO en beleidsadviseur bij de beroepsvereniging voor specialisten ouderengeneeskunde Verenso. Pieter helpt vakgroepen in de ouderenzorg/ouderengeneeskunde een passende werkwijze te realiseren door ze te prikkelen en te bevragen zodat de professionals hun werk beter en met meer plezier kunnen doen.

Wil je op de hoogte gehouden worden als er een nieuwe column uit komt? Schrijf je dan in voor de ZBVO nieuwsbrief!